De machthebbers veranderen, de ongelijkheid blijft

7 minuten

Zijn we erop vooruitgegaan sinds het begin van onze jaartelling? Op materieel gebied is in grote delen van het Westen onmiskenbaar vooruitgang geboekt: honger en ontbering eisen er veel minder slachtoffers dan vroeger.

Maar echte vooruitgang vraagt meer. Ze moet ook blijken uit ons welzijn, uit rechtvaardigheid binnen en buiten onze grenzen, en uit vrijheid en solidariteit.

Daarom leg ik vijf uitspraken van auteurs uit een ver verleden naast onze tijd. Ze bewijzen niet dat de geschiedenis zich onveranderd herhaalt, maar tonen wel een opvallende continuïteit: macht verandert van vorm, terwijl de strijd om rechtvaardigheid, vrijheid en een eerlijke verdeling van de lasten telkens terugkeert.

Macht verandert van gedaante

Tijdens de Gallische Oorlog onderwierp Caesar ook het gebied van de Belgae. In zijn verslag beschreef hij de maatschappelijke verhoudingen in Gallië ongeveer als volgt: ‘Overal in Gallië zijn er maar twee groepen mensen die werkelijk meetellen en aanzien genieten. Het gewone volk wordt vrijwel als slaaf behandeld: het durft niets uit zichzelf te doen en wordt bij geen enkele besluitvorming betrokken. Velen gaan gebukt onder schulden, zware belastingen of het onrecht van machtigen en stellen zich daarom in dienst van de adel. Die oefent over hen dezelfde rechten uit als meesters over slaven. De twee bevoorrechte groepen zijn de druïden en de ridders.’

Had Caesar onze contreien in de middeleeuwen bezocht, dan had hij de samenleving wellicht in vergelijkbare termen beschreven: de druïden hadden plaatsgemaakt voor de geestelijkheid, de ridders voor de adel.

Als Caesar vandaag zou terugkomen, zou hij andere machtsgroepen herkennen. Geestelijkheid en adel hebben hun vroegere positie verloren, maar politieke elites, grote vermogens, ondernemingen en economische belangengroepen beschikken nog altijd over middelen om beleid en samenleving sterk te beïnvloeden. De spelers veranderden; de ongelijke toegang tot macht verdween niet.

De bovenstaande figuur vat deze ontwikkeling bewust schematisch en satirisch samen. De machtsdragers veranderen, maar het volk blijft gebukt gaan onder een ongelijke verdeling van invloed en lasten. De zweep staat daarom niet voor een letterlijk onveranderde samenleving, maar voor een machtsverhouding die telkens een nieuwe gedaante aanneemt. Vooruitgang die deze ongelijkheid ongemoeid laat, blijft onvolledig.

Plunderaars van de wereld

Zescheppen een woestijn en noemen dit vrede.

Tacitus, een van de beroemdste Romeinse geschiedschrijvers, schreef in zijn tijd: ‘De Romeinen zijn de plunderaars van de wereld ... Zij alleen onder alle volkeren maken met eenzelfde hartstocht jacht op rijkdom en armoede. Wegslepen, moorden en roven, dat noemen ze in hun valse taal “het bewind voeren”, en waar ze het land in een woestijn herschiepen, “brachten ze vrede”.’

Als Tacitus nu leefde, zou hij zijn aanklacht wellicht ook richten op het optreden van hedendaagse grootmachten, waaronder de Verenigde Staten onder Donald, ‘the Madman’. Nog altijd wordt militair, economisch of diplomatiek ingrijpen als ordehandhaving voorgesteld, ook wanneer het elders verwoesting aanricht. Wie aan de puinhopen bijdraagt, kan zich niet geloofwaardig als vredestichter presenteren. Vrede is meer dan opgelegde stilte tussen ruïnes.

Armoede als voedingsbodem voor onrust

De uitspraak ‘Armoede is de bakermat van revolutie en misdaad’ wordt doorgaans aan Aristoteles toegeschreven. Ook aan de Romeinse schrijver Magnus Aurelius Cassiodorus en aan Mahatma Gandhi worden uitspraken toegeschreven die armoede verbinden met misdaad, onrust of geweld. Los van de precieze herkomst verwoorden ze dezelfde gedachte: diepe armoede beschadigt niet alleen individuen, maar ook de samenleving.

Armoede, ongelijkheid en schaarste kunnen ook vandaag maatschappelijke onrust en wanorde in de hand werken. Bij gewelddadige protesten in Franse en Belgische steden kunnen zulke omstandigheden de voedingsbodem versterken, zonder dat zij het geweld op zichzelf volledig verklaren.

Ook rechtvaardigheid, politieke vertegenwoordiging en toekomstperspectief wegen mee. Wanneer jongeren ervaren dat vreedzame, democratische inspraak weinig verandert, kan hun vertrouwen in de samenleving afnemen. Dat risico wordt groter wanneer besparingen vooral lagere inkomensgroepen treffen en een enthousiasmerende en verbindende langetermijnvisie voor het land ontbreekt.

Wegkijken maakt medeplichtig

Marcus Aurelius was een Romeinse keizer en filosoof. De illustratie legt hem geen letterlijk historisch citaat in de mond, maar verbeeldt een gedachte uit zijn ‘meditaties’ die bij het thema aansluit: onrecht ontstaat niet alleen door wat mensen doen, maar ook door wat zij nalaten. De woorden ‘Medeplichtig’ en ‘Misdaad’, de afgewende blik en het brandende gebouw maken die morele tegenstelling zichtbaar.

Die waarschuwing is brandend actueel. Het massale menselijke leed en de genocide in Palestina dwingen tot handelen: door langdurig onvoldoende op te treden, dreigt het Westen medeverantwoordelijkheid te dragen. Wie tegenover ernstig onrecht blijft zwijgen, geeft het meer ruimte.

Rusland onderwerpen we aan zware sancties, terwijl het optreden van de Verenigde Staten en Israël veel minder vergaande gevolgen krijgt. Dat verschil in reactie ondermijnt de geloofwaardigheid van ons beroep op internationaal recht. Wie onrecht veroordeelt, moet dezelfde beginselen hanteren — ook wanneer een bondgenoot ervoor verantwoordelijk is.

De gewone burger betaalt, de toplaag profiteert.

De spotprent legt een eeuwenoud conflict bloot: formeel geldt de wet voor iedereen, maar economische macht bepaalt mee wie lasten kan ontwijken en wie ze uiteindelijk draagt. De volgende citaten van Anacharsis en Terentius tonen hoe lang dit verwijt al meegaat. De beslissende vraag is daarom niet alleen óf ongelijkheid bestaat, maar welke politieke keuzes haar bewust in stand houden.

“De wet is als een spinnenweb: ze vangt de zwakken en armen, maar de rijken breken erdoorheen.” — Anacharsis, Grieks filosoof uit de zesde eeuw voor Christus

“Het is onbillijk dat arme mensen altijd moeten bijdragen om de weelde van de rijken te vergroten.” — Publius Terentius Afer, Romeins komedieschrijver uit de tweede eeuw voor Christus

Sociale ongelijkheid, fiscale privileges voor de rijksten, politieke machtsconcentratie en klassenjustitie zijn dus geen nieuwe verschijnselen. Dat zij al eeuwen worden aangeklaagd, maakt ze echter niet onvermijdelijk. De spotprent en de twee citaten leggen de verantwoordelijkheid bij de politiek: waarom blijven de minstbedeelden onevenredig bijdragen aan de welvaart van de toplaag?

Namen en instellingen veranderen, maar de fundamentele machtsvragen blijven: wie beslist, wie draagt de lasten en wie geniet de bescherming van de wet? Onze materiële vooruitgang is reëel, maar zij is niet voldoende. Pas wanneer vrijheid, rechtvaardigheid en solidariteit niet langer afhangen van vermogen of invloed, kunnen we van echte maatschappelijke vooruitgang spreken.