Wie betaalt de rekening? Naar fiscale en economische rechtvaardigheid

8 minuten

Behandeling sociaal profitariaat vs fiscaal parasitisme

Wie orde op zaken wil stellen, begint bij hervormingen die maatschappelijk én budgettair het meeste opleveren. De regering-De Wever legt de nadruk op besparingen bij burgers en in de sociale bescherming, terwijl fiscale achterpoortjes, vermogensvoordelen en omvangrijke bedrijfssubsidies haast niet worden aangepakt. Daardoor oogt het beleid niet consequent, maar selectief en onrechtvaardig. De kernvraag is: wie betaalt de rekening?

Pak fiscaal parasitisme even streng aan als sociale fraude

Valerie Van Peel zei onlangs dat sociaal profitariaat moet worden aangepakt. Terecht. Maar wie eerlijkheid nastreeft, moet dezelfde norm hanteren voor fiscale fraude en agressieve belastingontwijking. Onderzoek wijst erop dat dit fiscaal parasitisme de samenleving jaarlijks veel meer kost dan sociaal profitariaat. Politieke prioriteiten moeten daarom steunen op controleerbare cijfers én op de maatschappelijke schade van elk misbruik.

Met fiscaal parasitisme bedoel ik dat mensen of bedrijven hun bijdrage doelbewust minimaliseren, terwijl ze wel volop profiteren van onze collectieve diensten. Het gaat van legale maar betwiste voordelen en agressieve constructies tot verborgen inkomsten, btw-carrousels en offshorefraude. Niet alles wat wettelijk mag, is fraude, maar ook legaal gedrag zoals het misbruik van managementvennootschappen kan het draagkrachtbeginsel uithollen.

Solidariteit veronderstelt wederkerigheid. Wie naar draagkracht kan bijdragen, moet dat ook doen. Vandaar dat ik pleit voor minder fiscale uitzonderingen, voldoende middelen en incentives voor de belastingadministratie en een even vastberaden aanpak van fiscale als van sociale fraude. Wie alleen de kleinste lekken bestrijdt, verdedigt geen rechtvaardigheid maar selectieve verontwaardiging.

Maak het belastingsysteem rechtvaardig

Werknemers dragen in België veel belastingen en sociale bijdragen, terwijl inkomsten uit vermogen gunstiger worden behandeld dan arbeidsinkomsten. Wie verschillende inkomensbronnen consequenter belast, kan de druk op arbeid verlagen en het draagkrachtbeginsel versterken. De meerderheid zou minder betalen als alle inkomens eerlijk werden belast.

Vervang daarom de fiscale koterijen door een eenvoudig model volgens het principe ‘een euro is een euro’. Voeg inkomsten uit arbeid, huur, dividenden en meerwaarden samen en belast ze progressief. Dat maakt het systeem transparanter en verkleint de ontsnappingsroutes.

Algemene btw-verhogingen zijn geen goed alternatief. Ze zijn typische gemakkelijkheidsoplossingen voor zwak beleid zonder visie. Ze treffen immers lagere inkomens relatief zwaarder, omdat die een groter deel van hun inkomen aan consumptie besteden. Zo verschuift de factuur opnieuw naar wie het minst ruimte heeft, terwijl vermogenden buiten schot blijven hoewel zij wel het meest profiteren van collectieve voorzieningen.

Ook het taboe op een vermogensbelasting moet verdwijnen. De belastingdruk op arbeid is in België hoog, terwijl grote vermogens en vermogensinkomsten de dans ontspringen. Een vermogensbelasting kan die scheeftrekking helpen corrigeren. Europese afstemming zou de doeltreffendheid ervan vergroten.

België heeft dus geen taxshift nodig van arbeid naar consumptie, maar van arbeid naar vermogen en inkomsten uit vermogen.

Hervorm het erf- en schenkingsrecht

Grote vermogens worden vaak over generaties doorgegeven. De fiscale behandeling van schenkingen, erfenissen en private vermogensstructuren beïnvloedt daarom rechtstreeks de kansenongelijkheid. Wanneer afkomst zwaarder weegt dan eigen inspanning, komt het ‘meritocratische’ ideaal onder druk.

Waarom belasten we een zeer grote erfenis vaak milder dan inkomen waarvoor iemand jarenlang werkt? En waarom vragen we meer verantwoording van wie van een uitkering leeft dan van wie vooral van geërfd vermogen leeft? Wie gelijke kansen ernstig neemt, moet die tegenstelling onderzoeken.

Belast zeer grote erfenissen en schenkingen daarom zwaarder. Gebruik de opbrengst om iedere jongere op 21-jarige leeftijd een startkapitaal te geven, zoals Tony Atkinson en Thomas Piketty voorstellen. Zo krijgt gelijke kansen een concretere basis.

Herbekijk bedrijfsprivileges

In België slurpen bedrijven van subsidies.

Bedrijven slurpen gul van fiscale voordelen, kortingen en subsidies. Onderzoek van de Nationale Bank toont dat Belgische subsidies en investeringssteun internationaal hoog liggen. Dat rechtvaardigt een grondige toetsing van hun doelmatigheid, voorwaarden en maatschappelijke opbrengst.

Neem GSK, een farmabedrijf. Jarenlang profiteert het van de sint-niklaaspolitiek van onze overheden: dankzij de taxshift betaalt het nog slechts 20 procent sociale bijdragen, tegenover 35 procent vroeger. Daarnaast maakt het gebruik van allerhande sociale en fiscale ontsnappingsroutes en ontvangt het gul miljoenen aan subsidies. Het resultaat? Jaarlijks miljarden euro’s aan dividenden voor de aandeelhouders, terwijl 1.200 banen op de schop gaan. Hoelang blijven we dit doodlopende straatje nog bewandelen?

Maak daarom in een openbare databank zichtbaar welke subsidies elk bedrijf ontvangt. Iedere burger moet kunnen nagaan of publiek geld economisch verantwoord en ethisch correct wordt besteed.

Bouw steun voor schadelijke activiteiten, zoals fossiele energie, af vóór op sociale zekerheid en openbare diensten wordt bespaard. Koppel subsidies bovendien aan niet-stemgerechtigde aandelen voor de overheid, zodat de belastingbetaler deelt in de winst die publiek geld mogelijk maakt.

Onderzoek ook hoe ondernemingen met omzet in België hier een billijke minimumbijdrage kunnen leveren wanneer hun fiscale zetel elders ligt. Zo’n regeling vraagt Europese afstemming en moet rekening houden met belastingverdragen en dubbele belasting. België kan daarvoor binnen de Europese Unie pleiten.

Voer het debat over de vrije markt

De klimaatcrisis, groeiende ongelijkheid, fiscale onrechtvaardigheid, economische machtsconcentratie en de afbouw van sociale bescherming voeden het debat over het neoliberalisme. Filosoof Thijs Lijster noemt het ‘een trein die op de afgrond afstevent’. Een samenleving waarin sommigen enorme rijkdom vergaren terwijl anderen hun kinderen zonder voldoende eten naar school moeten sturen, is inderdaad moeilijk rechtvaardig of duurzaam te noemen.

Daarom pleit ik voor een evolutie van de vrije naar een wijze markt: een markt die de samenleving dient. De overheid neemt daarin opnieuw een prominente rol op door duidelijke sociale en ecologische grenzen te stellen, schadelijke effecten te beprijzen en ervoor te zorgen dat de baten van vooruitgang breed worden gedeeld. Wie mens of natuur schaadt, draagt de kosten; wie met publiek geld waarde creëert, laat ook de samenleving meeprofiteren. In samenspraak met de burger moet de overheid de vraag stellen: welke maatschappij willen we?

Wie durft België écht te hervormen?

België heeft structurele hervormingen nodig, maar de regering-De Wever kiest vooral voor besparingen en maatregelen die bedrijven en hun aandeelhouders dienen. De gevolgen voor burgers, bedrijven en vermogens zijn daarbij niet gelijk verdeeld. Daarom is een open debat nodig over wie de kosten van de hervormingen draagt, welke belangen worden ontzien en wie uiteindelijk van het beleid profiteert.

Hervormen betekent niet alleen besparen, maar ook macht, vermogen, vervuiling en privileges aanpakken. Pas wanneer de sterkste schouders, de grootste vermogens en de zwaarste vervuilers aantoonbaar naar draagkracht bijdragen, wordt ‘orde op zaken stellen’ meer dan een slogan. Dan krijgt ook de vraag uit de titel een rechtvaardiger antwoord.